Бир замонлар серсув бўлган дарё бўйида бир неча эркак юрибди. Улар қизғин суҳбатлашмоқда, гоҳ пастга, гоҳ узоққа қарайди, бир-бирига ниманидир кўрсатмоқда. Бу — Тожикистоннинг Хатлон вилояти Восе туманидаги Сурхоб дарёси (унинг юқори оқимида Қизилсув деб аталади) бўйидир. Дарё қуйи оқимда Панж дарёсига қуйилади. Панж Вахш билан қўшилгач эса Марказий Осиёнинг икки асосий сув артериясидан бири бўлган Амударё бошланади. Бугун биз ана шу буюк дарё бўйлаб кичик бир «саёҳат» қиламиз.
Тожик ботиғи
Бироқ бу оқимни энди дарё деб аташ қийин. Бетон плиталар ва тошлар — соҳилни мустаҳкамлаш иншоотларининг қолдиқлари — сув илгари қайси даражагача кўтарилганини эслатиб туради. Улар орасидаги улкан масофа эса дарёнинг бир вақтлар нақадар кенг бўлганидан далолат беради. Илгари бу ерда Сурхобни сузиб ўтишга тўғри келарди. Ҳозир эса хоҳиш бўлса, уни ҳатто сакраб ҳам ўтиш мумкин.
Манзара ачинарли. Аммо сарлавҳадаги «депрессия» сўзи бу ерда фақат геологик атама бўлиб, рельефнинг пастлашган қисмини англатади. Восе тумани ўз дарёлари билан Кўлоб сув ресурслари ҳудудига киради. Унинг суғориладиган ерлари эса Жанубий Тожик ботиғи, яъни Тожик ботиқлигининг бир қисмида жойлашган.
Маҳаллий сувдан фойдаланиш бўлими бошлиғи Маҳмадрўзи Мирзоев бу сўзнинг ҳам тўғри, ҳам кўчма маъносида «қуруқ» рақамларни келтиради: Восе туманида Сурхоб (Қизилсув) дарёси суви ҳисобидан атиги 4 170 гектар ер суғорилади. Унга қуйиладиган Ехсу дарёсидан эса бор-йўғи 2 307 гектар майдон сув билан таъминланган.
«Иқлим шароитининг ўзгариши ва сувдан фойдаланиш ҳажмининг ортиши илиқ мавсумда дарёлардаги сув сатҳини сезиларли даражада пасайтирди. Бу эса қишлоқ хўжалигимизга салбий таъсир кўрсатмоқда», — дейди Маҳмадрўзи Мирзоев ҳис-туйғуларини ошкор этмасдан.
Маҳаллий деҳқон Баҳром:
«Иқлим ўзгариши қишлоқ хўжалигига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Сув йилдан-йилга камайиб бормоқда. Айниқса, дарёнинг қуйи оқимида ишлайдиган фермерлар суғориш суви танқислигини қаттиқ ҳис қилмоқда. Бир неча йилдан буён шу муаммо билан яшаяпмиз».
«Ерига пахта эккан кўплаб деҳқонлар уни ўз вақтида суғора олмади ва натижада ҳосил ҳам ололмади. Ҳосил бўлмаса, ҳеч кимдан нолиб бўлмайди, чунки бу табиатга боғлиқ».
Фермер Наврўз Мирзоев ўз даласида туриб шундай дейди:
«Суғориш суви камайгани учун бу ерлардан йилига фақат бир марта фойдаланяпмиз. Экин экилгандан кейин уч-тўрт ой давомида атиги бир марта суғориш имкони бўлади. Кейин эса сув етишмай қолади…»
Унинг айтишича, илгари йирик насослар Сурхоб дарёсидан сув тортиб келарди. Бугун эса дарёда сув сатҳи анча пасайган, қолаверса, насосларнинг аксарияти аллақачон ишдан чиққан.
«Сув бўлганда, ерни йил давомида уч-тўрт марта суғориб, яхши ҳосил олардик. Ҳозир эса фақат бир марта суғора оламиз, холос. Фақат бизнинг қишлоқнинг ўзида 50–60 гектар ер шундай ачинарли аҳволга тушиб қолган», — дейди Наврўз.
Восенинг машаққатлари. Қизиқ бир факт: Восе тумани XIX асрнинг иккинчи ярмида яшаган Абдулвосе (Восе) номи билан аталган. У тарихда 1888 йилги қўзғолон раҳбари сифатида қолган. Бу қўзғолон ҳам сув танқислиги ва қурғоқчилик билан боғлиқ бўлган.
Афғонистон учун сув: баҳслар тинмайди
Биз ушбу суҳбатларни ёзиб олган жойдан тахминан икки юз километр қуйи оқимда Амударёнинг бошланиш нуқтаси жойлашган (бу ерга яна қайтамиз). Яна 70 километрдан сўнг унинг сўл соҳилидан сўнгги уч-тўрт йил ичида ҳам Ўзбекистон ахборот майдонида, ҳам ер билан меҳнат қилаётган деҳқон ва фермерлар ўй-хаёлларида муҳим ўрин эгаллаган Қўштепа канали бошланади.
Табиийки, бу ўйлар хавотир билан боғлиқ. Кўплаб хўжаликларда суғориш суви танқислиги сезилмоқда. Қишлоқ хўжалиги экинларини етиштиришга яроқли ерлар ва яйловлар майдони қисқариб бормоқда. Харажатлар ортиб, ҳосил эса камаймоқда.
Кейин эса бу мавзу ижтимоий тармоқларда кенг муҳокама қилинди. Ўзбекистон сегментидаги аксарият изоҳларнинг асосий мазмуни шундай: «Биз сувсиз қоламиз, ҳукумат эса ҳеч нарса қилмаяпти». Бироқ кўпчилик шуни билмайдики, Ўзбекистон фойдаланаётган сув ресурсларининг қарийб 80 фоизи мамлакат ташқарисида — Тожикистон, Қирғизистон ва Афғонистон ҳудудларида шаклланади. Шу боис бу давлатларнинг ҳам мазкур сув ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқи бор.
Минтақада, хусусан Амударё атрофидаги сув дипломатияси узоқ тарихга эга. Англия—Россия чегараларни белгилаш комиссияси (1885–1888 йиллар) ҳужжатларида Афғонистонга айрим дарё участкаларидан сув олиш, ҳатто тўғонлар қуриш тақиқланган эди (бу тақиқ СССР томонидан фақат 1946 йилда бекор қилинган). Орадан юз йил ўтиб, 1987 йилда СССР Мелиорация вазирлиги Афғонистоннинг Амударёдан сув олиш ҳажмини йилига 2,1 миллиард куб метр деб баҳолаган. Бу асосий сув истеъмолчиси бўлган республикалар учун белгиланган квоталар билан таққослаганда унчалик катта ҳажм эмас эди.
Бироқ сувни тақсимлаш бўйича қарорлар барибир Афғонистон эҳтиёжлари ҳисобга олинмаган ҳолда қабул қилинган эди. Маълум бир давргача бу жиддий муаммо сифатида қаралмади, чунки мамлакат Амударё ва унинг ирмоқлари оқимининг атиги 2 фоизга яқинидан ўз суғориш тизимлари учун фойдаланарди.
Бу улуш сезиларли даражада ошиши мумкинлигини англаш эса мулоқот бошланишига туртки бўлди. СССР парчаланганидан сўнг Марказий Осиёнинг янги давлатлари сув сиёсати масаласини янгидан бошлашга, ўзаро келишувларга эришишга мажбур бўлди. Бунда жанубда давом этаётган тўхтовсиз урушлар ва Кобулда ҳокимиятнинг вақт-вақти билан алмашиб туриши ҳам инобатга олиниши керак эди.
Нодира 28 ёшда. У умрининг катта қисмини Афғонистон шимолидаги шаҳар — Мазори Шарифда ўтказган. 2021 йилда, Толибон ҳокимиятга келишидан бир неча кун олдин, унинг оиласи айнан шу ердан Ўзбекистонга қочиб келган. Энди эса у ўз уйига қайтишга умид ҳам қилмайди, аммо уни тез-тез эслайди.
«Бизнинг ҳовлимизда ўз қудуғимиз бор эди. Шунинг учун оиламиз ва қўшниларимиз сув танқислигини сезмасдик. Лекин ўша пайтларда ҳам қудуқ ҳаммада ҳам бўлавермасди», — дейди Нодира.
У ўша пайтларда вилоят шимолидаги суғориш канали ҳақида оммавий ахборот воситаларида ёзилганини эслай олмайди. Унинг қурилиши 2022 йилда бошлангани ҳақида Нодира Тошкентда бўлган вақтида билган. Аммо очлик хавфи ҳақида кўп гапириларди.
Иқлим ўзгариши сабаб 1990-йилларнинг ўрталарида бошланган даврдан буён Афғонистон бир қатор қурғоқчиликларни бошдан кечирди. Кейинчалик COVID-19 пандемияси, Толибон ҳокимиятининг қайтиши ва у билан боғлиқ яккаланиб қолиш ҳолати вазиятни янада оғирлаштирди. Бу эса деярли бутун дунё томонидан тан олинмаган ҳукумат билан гуманитар ҳамкорликни мураккаблаштирди.
БМТ маълумотларига кўра, 2021 йилда мамлакат аҳолисининг 55 фоизи озиқ-овқат етишмаслигининг ўта оғир шаклига дуч келган.
Ўзбекистон Нодирага, Афғонистондан келган бошқа кўплаб қочқинлар қатори, вақтинча бошпана берди. У бунинг учун халқимиздан жуда миннатдор. Аммо у ижтимоий тармоқларда канал қурилиши ҳақида гап кетганда ўз ватандошларига нисбатан билдирилаётган нафратли муносабатлардан ранжийди:
«У ерда ҳам худди биз каби одамлар яшайди. Улар ҳам нон етиштириш учун дон экишади. Улар ҳам ўзлари ва фарзандлари учун яхши ҳаёт истайди. Сувимиз умумий, гарчи унинг устида чегара ўтган бўлса ҳам».
Нодиранинг фикрича, Ўзбекистонда, ҳеч бўлмаганда Тошкентда, сувга муносабат кўпинча масъулиятсиз. У бу ерда бошидан кечирган биринчи ҳайрат — подъезд олдида машина юваётган одамни кўргани бўлган. Шланг балкон ойнасидан чиқарилган, эҳтимол ошхонадан уланган эди. Сувнинг қаерга ва қандай оқиб тушаётгани эса уни деярли қизиқтирмасди…».
Оролни қутқариш халқаро жамғармаси лойиҳаларини амалга ошириш агентлиги раҳбари, Халқаро ирригация ва дренаж комиссияси вице-президенти Вадим Соколовнинг сўзларига кўра, Қўштепа канали йилига тахминан 10 миллиард куб метр сув олиши мумкин. Бу Амударё оқимининг қарийб 20 фоизини ташкил қилади.
Ҳа, бу Қорақалпоғистон, Хоразм, Бухоро ва Туркманистон учун сув танқислиги хавфини келтириб чиқаради. Аммо экспертнинг фикрича, муаммо каналнинг ўзида эмас, балки бу сувдан қандай фойдаланиш кераклигида.
«Ҳар қандай халқаро конвенциялар ва тамойилларга кўра, биз қўшниларимизнинг бу сувдан фойдаланишини тақиқлай олмаймиз. Бу ерда фақат дипломатия ва ҳамкорлик керак», — дейди Вадим Соколов.
Унинг сўзларига кўра, канал ўтадиган Афғонистоннинг шимолдаги учта вилоятида қарийб 550 минг гектар ерни суғориш режалаштирилган. Асосий йўналишлар — боғдорчилик, пахтачилик ва буғдой етиштириш.
Бу ерларнинг қарийб 80 фоизи шўрланган, яъни тупроқнинг рН даражаси юқори. Бундай ерларга қанча сув берилмасин, уларнинг унумдорлиги жуда паст бўлиб қолади. Шунинг учун мелиорация ва бошқа ишлар тўғри йўлга қўйилиши керак.
Бу борада Ўзбекистон қўшнисига ёрдам беришга тайёр. Ўзбекистон Сув хўжалиги вазирлиги ҳузурида сувдан тўғри ва оқилона фойдаланиш, тупроқ унумдорлигини ошириш бўйича мутахассислар тайёрлайдиган сувчилар мактаби мавжуд. Ушбу мактабнинг филиали чегара яқинидаги Термиз шаҳрида афғонистонликлар учун ҳам иш бошлаган. Шунингдек, Ўзбекистон Афғонистоннинг шимолий вилоятларида мелиорация ишларини амалга оширишга тайёр.
«Шу тариқа биз ерларнинг унумдорлигини ошириш, ҳосилдорликни кўпайтириш билан бирга, сувдан икки баравар кам фойдаланиш имконига эга бўламиз», — дейди Соколов.
Амударёнинг янада саёзлашиб бориши ноқулай ҳудудларда яшаётган одамларнинг кўчишига сабаб бўлиши мумкин. Хоразмлик шоликорларнинг ўз уйини тарк этишга қарор қилгани ҳақидаги ҳикоялардан иборат лонгридимизни бу ерда ўқиш ва томоша қилиш мумкин.
Биз эса саёҳатимизни дарёнинг қуйи оқими томон давом эттирамиз.
Олтин балиқ: Қорақалпоғистон учун уч тилак
Балиқ шаклидаги бу олтин идиш Британия музейи коллекциясидаги ноёб экспонатлардан биридир. У машҳур Окс хазинаси (Oxus Treasure — Окс, яъни дарёмизнинг юнонча номи) таркибига киради. Бизда у Амударё хазинаси номи билан танилган.
Тахминлардан бирига кўра, у 1876–1880 йиллар оралиғида айнан дарёнинг бошланиш ҳудуди — қадимий Тахти-Сангин шаҳарчасидан топилган. Бу ерда бир вақтлар милоддан аввалги III асрда қурилган зардуштийлик ибодатхонаси бўлган.
Топилмаларга қараганда, бу муқаддас жойга ташриф буюрганлар дарё худоси — Оксга турли буюмлар ва тангалар назр қилган. Улар ундан нимани сўраганини энди ҳеч қачон билмаймиз. Аммо уларнинг авлодларига бугун нима кераклигини аниқ биламиз.
«Бугунги кунда Марказий Осиёдаги энг йирик экологик муаммолардан бири — сув ресурсларини сақлаб қолишдир. Улар экотизимларнинг барқарор фаолиятида жуда катта аҳамиятга эга», — дейди биология фанлари доктори, профессор, Қорақалпоғистон табиий фанлар илмий-тадқиқот институти директори Светлана Мамбетуллаева.
Олимлар олдида жуда катта вазифа турибди: экологик вазиятни мунтазам кузатиб бориш, юзага келган ҳолатни таҳлил қилиш ва, албатта, келгусидаги жараёнларни башорат қилиш.
Оролбўйи ҳудуди Орол денгизининг қуриб бориши, иқлимнинг тобора қурғоқчиллашуви ва ёғингарчилик миқдорининг жуда камлиги сабабли кескин экологик шароитлар ҳудудида жойлашган.
«Бу омилларнинг барчаси Амударёнинг гидрологик режими ўзгаришига таъсир кўрсатмоқда. Институтимизда дарёдаги сув сатҳининг пасайиши минтақа ўсимлик ва ҳайвонот дунёси фаолиятига таъсири бўйича тадқиқотлар олиб борилган», — дея суҳбатдошимиз сўзида давом этади.
Тўқайзорлар майдони қисқармоқда, турли ҳайвон ва ўсимлик турларининг ҳаёт фаолияти учун жуда қулай шароит яратган нам ҳудудлар майдони камаймоқда.
Ҳозир бу экотизимларда кескин ўзгаришлар юз бермоқда. Яъни иқлимнинг қурғоқчиллашиши ва ҳудудларнинг чўлланиши сабаб айрим ҳайвон турлари ўз яшаш ҳудудини кенгайтирмоқда, бошқалари эса, аксинча, тарқалиш ареалини қисқартирмоқда. Бу — муаммолардан бири.
Иккинчи муаммо — иқлимнинг қурғоқчиллашиши ерларнинг деградациясига олиб келмоқда. Яъни тупроқнинг шўрланиш даражаси ортиб, бу қишлоқ хўжалигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Вазиятни яхшилаш учун янги инновацион технологияларни жорий этиш, сувни тежаш ва суғориш тармоқларини такомиллаштириш зарур.
Навбатдаги экологик хавф — аҳоли саломатлиги ҳолатининг ёмонлашувидир. Сув — ҳаёт манбаи. Шунинг учун сув ресурсларининг етишмаслиги, табиийки, инсонлар саломатлигига ҳам таъсир қилади. Шу боис экологлар олдида турган энг муҳим вазифалардан бири — сув ресурслари танқислигининг таъсирини камайтириш учун самарали йўл ва чораларни топишдир».
Оролбўйи ҳудуди ҳайвонот ва ўсимлик дунёсининг ноёб хилма-хиллиги билан ажралиб турган. Бир вақтлар бу ерда сайғоқлар сони 1 миллион бошгача етган, флора таркиби эса юксак ўсимликларнинг 638 турини ўз ичига олган. Аммо денгизнинг йўқолиши ва унинг экотизимлари деградацияси туфайли бу ҳудудда ўсадиган ўсимликлар сони ҳамда ёввойи ҳайвонлар популяцияси жадал қисқармоқда. 12 турдаги сутэмизувчилар, 26 турдаги қушлар ва 11 турдаги ўсимликлар бутунлай йўқолиб кетиш хавфи остида қолган.
«Амударё дельтасида маҳаллий сув ҳавзаларини яратиш бўйича ҳукуматимиз томонидан амалга оширилган чора-тадбирлар туфайли (бу 17 та кўлни ўз ичига олади — таҳр.) айрим турлар яна ўзининг мақбул миқдорига яқинлашмоқда, — дея давом этади Светлана Мамбетуллаева. — Агар 1960–1970 йилларда биз йилига 1 миллионтагача ондатра терисини тайёрлаган бўлсак, Орол денгизи сатҳининг пасайиши туфайли 1980–1990 йилларда бу овчилик тури бутунлай тўхтаб қолди. Аммо ҳозир кичик маҳаллий сув ҳавзаларининг яратилиши натижасида бу кемирувчи, мўйнали ҳайвон яна кўпайиб, сонини тикламоқда».
«Бухоро буғуси Ўзбекистон Республикасининг Қизил китобига, шунингдек, Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқининг (МСОП) халқаро Қизил рўйхатига киритилган (таҳр.). Бухоро буғусини муҳофаза қилиш мақсадида давлат биосфера резервати ташкил этилди. У айнан Қорақалпоғистон ҳудудидаги буғуларнинг асосий популяцияси сақланаётган маскан ҳисобланади.
Ҳозир уларнинг сони 1700 бошдан ошиб кетди. Бу, албатта, ижобий натижа», — дейди Светлана Мамбетуллаева.
***
Шу ижобий руҳда биз бугунги Амударё бўйлаб саёҳатимизни якунлаймиз. 1980-йиллар охирида совет даврий нашри — «Крокодил» журналида бир карикатура чиққан эди. Унда харита тайёрлайдиган фабрика ходими раҳбаридан сўрарди: «Орол денгизини ҳам чизайликми?» Орадан қарийб қирқ йил ўтди. Энди бу масала биз учун кулгули эмас. Барчамиз тушунишга ҳаракат қилишимиз керак: Орол денгизини аввалги кўламида, унга интилган дарёларни эса аввалги тўлиқ оқимида ҳеч қачон қайтариб бўлмайди. Аммо қолганини сақлаб қолиш ва Ердаги янги ҳаёт шароитларига мослашиш учун ҳаракат қилишимиз зарур. Бунинг учун нафақат олимлар, мутахассислар ва сиёсатчилар, балки сувни тежаш масаласида ҳар биримиз ўз ҳиссамизни қўшишимиз керак. Бизнинг минтақамизда, бизнинг икки дарё оралиғимизда (зеро, айнан дарёлараро ҳудудлар кўпинча цивилизациялар пайдо бўлган масканларга айланган) бу ниҳоятда муҳим.
Болаликда ўқиган шеър сатрлари ёдга тушади:
«Сирдарё — Амударё,
Орасида — сену мен…»
Тилагимиз шуки, бу икки ном географик хариталарда ҳамиша сақланиб қолсин.
Ушбу материал «Ишончли ҳикоялар орқали аудитория барқарорлигини ошириш» (CARAVAN) лойиҳаси доирасида Европа Иттифоқи томонидан молиялаштирилмоқда/ҳамкорликда молиялаштирилмоқда. Лойиҳа Internews томонидан амалга оширилмоқда.
Материал мазмуни учун фақат UzTrend.uz масъул ҳисобланади ва у Европа Иттифоқи ҳамда Internews нуқтаи назарини албатта акс эттирмаслиги мумкин